Dziś Marsz Śmierci w Brzegu Dolnym. Pamięć o więźniach Anorgany, których prowadzono na śmierć

Brzeg Dolny to dziś spokojne miasto. Ale pod jego powierzchnią wciąż obecna jest pamięć o miejscu, gdzie produkowana była śmierć, a potem – przez długie lata – panowała cisza.

Brzeg Dolny przez lata żył obok historii, o której mówiło się półgłosem. W lesie, między dzisiejszymi osiedlami, stały baraki. W mieście funkcjonowała fabryka, do której nie wolno było się zbliżać. A zimą 1945 roku z Dyhernfurth – bo tak wówczas nazywał się Brzeg Dolny – wyruszył marsz śmierci, jeden z wielu, które zapisały się czarną kartą w historii Dolnego Śląska.

Zakłady chemiczne Anorgana były jednym z najbardziej tajnych przedsięwzięć III Rzeszy. Produkowano tu bojowe środki trujące, w tym tabun. Do pracy wykorzystywano więźniów dwóch podobozów obozu koncentracyjnego Gross-Rosen – Dyhernfurth I, działającego bezpośrednio na terenie fabryki, oraz Dyhernfurth II, położonego w lesie, w rejonie dzisiejszego Osiedla Leśnego. Tysiące ludzi pracowało ponad siły, w toksycznych warunkach, pod stałym nadzorem SS.

24 stycznia 1945 roku, wraz ze zbliżaniem się Armii Czerwonej, zapadła decyzja o ewakuacji obozów. Więźniów pognano pieszo w kierunku obozu macierzystego w Rogoźnicy. Był mróz, śnieg, skrajne wyczerpanie. Wielu nie przeżyło drogi. Tych, którzy nie byli w stanie iść dalej, rozstrzeliwano. Marsz śmierci z Dyhernfurth stał się jednym z najbardziej tragicznych epizodów w historii miasta.

Ale historia nie skończyła się w styczniu 1945 roku.

„Szubienica jeszcze stała"

Po wojnie Brzeg Dolny zasiedlili nowi mieszkańcy. Przyjeżdżali z Kresów, z centralnej Polski, często po traumatycznych doświadczeniach własnej wojny. Trafiali do miasta, które było gotową infrastrukturą po zbrodni.

Rodzina świadka akurat miała to szczęście i zamieszkała w budynkach, które wcześniej zajmowali strażnicy SS pilnujący podobozów.

Codzienność splatała się z lękiem i niedopowiedzianą przeszłością.

Miasto na ruinach obozu

Tak wyglądała powojenna rzeczywistość Brzegu Dolnego – osiedla Leśnego zbudowanego na infrastrukturze obozowej i zapleczu SS, bez pomników, bez tablic, bez oficjalnej narracji. Historia funkcjonowała w opowieściach sąsiadów, w ostrzeżeniach rodziców, w zakazach zabawy w lesie.

Baraki znikały stopniowo. Szubienica w końcu została rozebrana. Fabryka zmieniała właścicieli i nazwę. Ale pamięć  ta nieudokumentowana, ludzka  pozostała.

Dla wielu mieszkańców Brzegu Dolnego obóz nie był lekcją historii, lecz sąsiedztwem: piwnicą, do której się nie schodziło, lasem, w którym „coś było", budynkiem, o którym mówiono szeptem.

Dlaczego to wciąż ważne

Dziś, gdy coraz częściej mówi się o lokalnej historii i potrzebie jej upamiętnienia, Brzeg Dolny wraca do trudnych pytań. Jak opowiadać o Anorganie? Jak mówić o marszu śmierci, skoro przez lata nie było o nim oficjalnej rozmowy? I jak oddzielić fakty historyczne od traumatycznych wspomnień świadków – nie odbierając im znaczenia?

Bo to właśnie te wspomnienia pokazują, że obóz nie skończył się wraz z wojną. Trwał jeszcze długo  w krajobrazie, w domach, w pamięci dzieci, które dorastały w cieniu historii, której nikt im nie tłumaczył.

Brzeg Dolny to dziś spokojne miasto. Ale pod jego powierzchnią wciąż obecna jest pamięć o miejscu, gdzie produkowana była śmierć, a potem przez długie lata  panowała cisza.

Dziś Brzeg Dolny odda hołd ofiarom marszu śmierci

Dziś, 21 stycznia, w Brzegu Dolnym odbędą się uroczystości upamiętniające 81. rocznicę marszu śmierci więźniów podobozów Dyhernfurth, wyprowadzonych zimą 1945 roku do obozu koncentracyjnego Gross-Rosen.

Obchody rozpoczną się o godz. 16.00 mszą świętą w kościele pw. Matki Boskiej Królowej Polski, po której uczestnicy złożą kwiaty pod Pietą. Następnie zaplanowano marsz pod obelisk przy zakładach PCC Rokita, gdzie złożone zostaną wieńce, a także przejście pod tablicę informacyjną w miejscu dawnego obozu Dyhernfurth II.

Dzisiejsze uroczystości są nie tylko formą pamięci o ofiarach marszu śmierci, ale także symbolicznym przywracaniem historii, która przez dziesięciolecia funkcjonowała w Brzegu Dolnym głównie w relacjach świadków i wspomnieniach mieszkańców. To moment ciszy, refleksji i wspólnego zatrzymania się nad tragiczną przeszłością miejsca, w którym dziś toczy się codzienne życie.