Jak Wołów trafił w orbitę wielkiej polityki Piastów śląskich.

Wołowskie motywy na obrazach Jana Matejki Piastowie założyli Wołów i wprowadzili go na salony wielkiej polityki. Niosła się echem po miejskim bruku bądź wprost oddziaływała na życie mieszkańców, np. gdy Fryderyk II wprowadził reformację. On też, tytułując się jako pierwszy księciem Legnicy, Brzegu i Wołowa, był głównym reżyserem hołdu pruskiego, co Jan Matejko ukazał w swym słynnym obrazie przedstawiający to wydarzenie na krakowskim rynku. Wołowskie akcenty odnajdziemy też w „Bitwie pod Grunwaldem” jego pędzla. Wołów odnotował związki z Piastami skromniej, ale równie trwale – na elewacji ratusza. Herb Piasta i jego małżonki sąsiadują z herbem Wołowa i gmerkami miejscowego patrycjatu.

Aby te elementy dostrzec i właściwie zinterpretować, musimy spojrzeć na historię z innej perspektywy – człowieka średniowiecza i renesansu, gdy świata nie postrzegano jeszcze z pozycji narodowych lecz dynastycznych. Piastowie śląscy, przedstawiciele najstarszej polskiej dynastii panującej i jednego z najstarszych rodów dynastycznych Europy Środkowej, byli dziedzicznymi książętami, których interesy prowadziły na pola bitew, królewskie dwory i do największych politycznych rozgrywek epoki. Mieli w rodzinie królów, elektorów, książąt i hierarchów kościelnych, a nawet świętych. Budowali pozycję m.in. zawierając aranżowane politycznie małżeństwa.

Sojusze – zmienna gra interesów

Na mocy dziedziczenia, w 1. ćwierci XIV w. Wołów znalazł się w księstwie oleśnickim rządzonym przez piastowskich Konradów. Już w 1324 r. w wołowskim zamku ustanowiono siedzibę starosty, a Konrad I i jego następcy często w nim bywali. Piastowie oleśniccy utrzymali Wołów aż do schyłku XV w. Na ogół jednak o Piastach oleśnickich wspomina się z racji Konrada VII Białego, który burzy nasze pojęcie o prostych podziałach narodowych obrazując, jak wyglądała rzeczywistość średniowiecznej Europy. Za młodu książę przebywał na królewskim dworze w Krakowie, a tymczasem przed pamiętną wielką wojną polsko-krzyżacką związał się z zakonem. Nie posłuchał ojca, Konrada III Starego, który próbował nakłonić go do zmiany decyzji. W 1410 r. wziął udział w boju po ich stronie pod Grunwaldem. Trafił do niewoli, a ponad cztery i pół wieku później Jan Matejko umieścił go w samym centrum swojej malarskiej wizji wielkiego zwycięstwa Jagiełły. Na obrazie „Bitwa pod Grunwaldem” Konrad Biały ukazany został na pierwszym planie, jak leży powalony wraz z koniem. Pracownicy Muzeum Narodowego w Warszawie nie mają wątpliwości, że jest to książę oleśnicki z dynastii Piastów walczący po stronie zakonu krzyżackiego. Mniej znany jest dalszy ciąg tej samej historii, a może zaskakiwać. Już cztery lata później po bitwie pod Grunwaldem, podczas tzw. wojny głodowej (1414 r.), ten sam Konrad Biały i jego brat Konrad V walczyli w armii Władysława Jagiełły przeciwko Krzyżakom. Śląskich książąt przybyłych z posiłkami do króla, w tym Konrada Białego, wymienia w swych słynnych kronikach Jan Długosz. Zatem gdyby próbować na podstawie wydarzeń pod Grunwaldem przypisać śląskiemu księciu trwałą polityczną orientację, popełnilibyśmy błąd. Jak to możliwe, że w 1410 r. walczył przeciw Jagielle, a w 1414 r. u jego boku? Średniowieczni książęta prowadzili politykę własnych domów i księstw, a sojusze pozostawały częścią zmiennej gry interesów. Hołd lenny złożony przez nich królowi Czech miał wprawdzie realne znaczenie prawne, lecz nie odbierał książętom ich dziedzicznej pozycji, ani nie sprawiał, że dalszy bieg historii stawał się nieodwracalny. Tym samym Piastowie śląscy potrafili znaleźć się po różnych stronach tego samego konfliktu. Najważniejsze były prawa dynastii, bezpieczeństwo ziem i zachowanie własnej pozycji.

Sytuacja powtórzyła się w XVI w., ale w innej konfiguracji. W 1523 r. panem zwierzchnim Wołowa stał się książę legnicki Fryderyk II, za panowania którego ukształtowało się ostatecznie księstwo wołowskie, stając się integralną częścią rozległego organizmu politycznego Piastów, jakim było księstwo legnicko-brzeskie. Kres jego politycznego bytu nastąpił w XVII w., wraz z wymarciem śląskiej linii Piastów. Formalnie księstwa te przetrwały jednak aż do 1812 r., gdy przeprowadzono w państwie pruskim reformy administracyjne.

Małżeństwo jako akt polityczny

Wróćmy jednak do postaci księcia Fryderyka II. To przykład, jak myląca bywa ocena władcy postrzeganego jedynie przez pryzmat wielkości jego terytorium. Należał do starego domu piastowskiego, który poprzez małżeństwa znalazł się w samym centrum sieci dynastycznej Europy Środkowej. Jego pierwsza żona, Elżbieta Jagiellonka, była córką Kazimierza Jagiellończyka i siostrą Zygmunta I Starego, a tym samym Fryderyk II szwagrem króla Polski. Gdy zmarła, książę ożenił się z Zofią Brandenburg-Ansbach, siostrą Albrechta Hohenzollerna, wielkiego mistrza zakonu krzyżackiego, oraz Jerzego Hohenzollerna. Co ciekawe, Zofia miała jagiellońskie pochodzenie przez swoją matkę. Wybór Hohenzollernówny na żonę miał znaczenie polityczne – Fryderyk II postanowił zbliżyć się do tej dynastii po wprowadzeniu w swych księstwach reformacji i potrzebował sojuszników. Kiedy po kolejnej wojnie polsko-krzyżackiej szukano politycznego rozwiązania konfliktu, Fryderyk II pojawił się przy stole negocjacyjnym nie przez przypadek. Z jednej strony Zygmunt Stary był bratem jego pierwszej żony, z drugiej Albrecht Hohenzollern – bratem drugiej. Archiwum Główne Akt Dawnych potwierdza, że Albrecht udzielił Jerzemu Hohenzollernowi i Fryderykowi pełnomocnictwa do reprezentowania go w konflikcie z polskim królem, a prowadzone przez nich mediacje doprowadziły w ciągu miesiąca do porozumienia zawartego 8 kwietnia 1525 r. w Krakowie. Oryginalny traktat krakowski zaczyna się od imion Jerzego i Fryderyka. W obecności księcia Legnicy, Brzegu i Wołowa wypracowano rozwiązanie, które doprowadziło do sekularyzacji państwa zakonnego i utworzenie świeckich Prus Książęcych jako lenna Korony Polskiej. Dwa dni później Albrecht złożył na rynku krakowskim słynny hołd Zygmuntowi Staremu, a na obrazie moment ten uwiecznił Jan Matejko, eksponując na nim też Fryderyka II, jako jednej z postaci kluczowych dla tego wydarzenia. Tym samym dwóch ważnych dla historii Wołowa książąt znalazło się na dwóch najbardziej rozpoznawalnych historycznie obrazach polskiego malarstwa, kształtujących nasze wyobrażenia o dziejach Polski.

Wołów w imperium, w którym nigdy nie zachodzi słońce

Historia Fryderyka II pozwala zrozumieć rzecz kluczową dla całej opowieści o Piastach śląskich. Z czasem ich księstwa znalazły się pod zwierzchnictwem Korony Czeskiej, która przeszła po latach pod panowanie Habsburgów, władców imperium tak rozległego, że – jak mawiano – „nigdy nie zachodzi w nim słońce”, lecz Piastowie śląscy nie stali się przez to lokalnymi urzędnikami. Pozostawali dziedzicznymi władcami swoich ziem, zachowali własne dwory, prawa i administrację o dużej autonomii, bowiem wywodzili się ze starej dynastii książęcej i królewskiej. Podkreślili to wystrojem budynku bramnego zamku w Brzegu. Ma formę wywodu heraldycznego. Po kolei wymienieni zostali poszczególnie książęta i królowie polscy – począwszy od legendarnego Piasta. Piastowie śląscy doskonale zdawali sobie sprawę ze swego pochodzenia i gdy było trzeba, wykorzystywali to politycznie w polemice z cesarzem, który próbował narzucić im swa wolę w zakresie religii. Tym samym kontrreformacyjne zapędy Habsburgów w księstwach Legnicy, Brzegu i Wołowa skazane były na porażkę. Piastowie śląscy stali do końca na straży śląskich protestantów. Z drugiej strony jako niekatolicy nie mieli szans na objęcie tronu polskiego, choć do tego urzędu kilku aspirowało. Opinia, że ostatni śląscy Piastowie byli zniemczeni i nie mieli związków z Polską, nie odpowiada prawdzie. Świadczy o tym m.in. niezwykła historia, która wydarzyła się u schyłku dynastii. Syn księcia wołowskiego miał otrzymać imię Piast, a w oczekiwaniu na jego narodziny powstało barokowe dzieło „Piastus”. Utwór powstał po niemiecku, w wielojęzycznym i wielokulturowym świecie XVII-wiecznego Śląska, ale jego sens dynastyczny prowadził wprost do Piasta i początków rodu jednocześnie związanego z początkiem polskiej państwowości. Był jednym z przejawów świadomego powrotu ostatnich Piastów Śląskich do legendy o własnym początku. Ród, który przez stulecia rozgałęził się na linie śląskie, mazowieckie, wielkopolskie i inne, u kresu swego istnienia na Śląsku świadomie powracał do własnej legendy założycielskiej. Syn ostatniego pokolenia miał otrzymać imię człowieka stojącego u symbolicznych początków dynastii. U kresu kilkusetletniej historii ród ten nie szukał nowego symbolu lecz sięgnął po najstarszy. Piast miał być imieniem początku i niemal stał się imieniem końca. Chłopiec ostatecznie dostał inne imię – Jerzy Wilhelm. Okazał się ostatnim męskim przedstawicielem dynastii Piastów. Nie należy więc przenosić na okresy średniowiecza i wczesnej nowożytności dzisiejszego rozumienia narodów i państw narodowych. Istniały języki, wspólnoty, poczucia przynależności i polityczne tradycje, ale świat dynastii funkcjonował według innych reguł. Małżeństwo mogło łączyć dwa domy skuteczniej niż współczesny traktat, a prawo dziedziczne było argumentem politycznym na pokolenia. Książę mógł pozostawać lennikiem króla Czech i równocześnie być członkiem rodu o królewskim pochodzeniu, spokrewnionym z Jagiellonami czy Hohenzollernami, zdolnym do odgrywania roli daleko wykraczającej poza granice własnego księstwa.

Historia zapisana w murach Wołowa

Ślady tego świata do dziś są widoczne w przestrzeni Wołowa. Zamek był częścią świata ostatnich Piastów. W jego wnętrzu zachował się renesansowy piaskowcowy portal z orłem Piastów śląskich, natomiast nad bramą w południowym murze widnieje kartusz z herbem osobistym Piastów Legnicy, Brzegu i Wołowa. Kilkaset metrów dalej historię dynastii odnajdujemy na wołowskim ratuszu. Na elewacji reprezentacyjnej widzimy kartusze z herbami księcia Christiana i jego małżonki Ludwiki. Są one do dziś materialną pamiątką epoki, w której Wołów nie był jedynie miastem należącym do odległego monarchy, lecz częścią dziedzicznego świata śląskich książąt związanych z najstarszą polską dynastią panującą. Określenie „Piastowski Wołów” nie jest więc marketingowym chwytem, nazwą projektu edukacyjnego stworzoną dla uatrakcyjnienia opowieści o mieście. Piastowska historia została zapisana stulecia temu i jest wciąż czytelna w układzie architektonicznym miasta, murach zamku i heraldyce ratusza, co znajduje potwierdzenie w dokumentach i życiorysach książąt.

Marek Perzyński

Publikacja powstała w ramach projektu „Piastowski Wołów – odkrywanie historii miejsca”, realizowanego przez Miejską i Gminną Bibliotekę Publiczną w Wołowie, dofinansowanego ze środków Muzeum Historii Polski w Warszawie w ramach programu „Patriotyzm Jutra”.