Co może wyleczyć nam psycholog i gdzie go znaleźć?

Ostatnie tragedie, które wydarzyły się na naszym terenie, zastanawiają, jak można pomóc ludziom w ich problemach. Czy gdyby kobieta z dzieckiem, która popełniła samobójstwo na torach, skorzystała z pomocy psychologa, udźwignęłaby swoje problemy? Czy rodzina, której zginął bliski w pożarze, jest sama sobie w stanie poradzić z traumą? Czy przeżywając nagłą śmierć kogoś z otoczenia potrzebujemy wsparcia? A jeśli tak, to gdzie się udać po pomoc zanim będzie za późno? Rozmowa z Ewą Godlewską, psycholożką, terapeutką Centrum Rozwoju i Terapii Espira PRO.

- Jak pani ocenia, czy ludzie nadal obawiają się korzystać z pomocy psychologicznej?

- Systematycznie wzrasta poziom świadomości społecznej odnośnie zdrowia psychicznego. W ostatnich latach zrealizowano wiele działań psychoedukacyjnych w tym obszarze, wzrosła również dostępność wiedzy psychologicznej poprzez internet i media społecznościowe. I jak z każdą zmianą,  z pewnością są osoby, które nadal się obawiają skorzystać lub które uważają, że taka pomoc nie jest im potrzebna. Patrząc z perspektywy statystyki, to liczba konsultacji udzielonych w pierwszym półroczu 2022 roku wzrosła o prawie 40 proc. w porównaniu do tego samego okresu w 2021 roku.*

Punktem zwrotnym była Pandemia  COVID – 19, podczas której przymusowa izolacja, bezpośrednie zagrożenie bądź utrata bliskich wpłynęły na pogorszenie stanu emocjonalnego wielu osób skłaniając do skorzystania ze wsparcia psychologicznego lub psychiatrycznego.

- Jest sporo osób, które myślą, że same sobie poradzą. Jakie jest źródło obaw? Wstydzą się czy nie wierzą?

- To zależy od wielu czynników. W małych środowiskach nadal pokutuje przekonanie, że do psychologa lub psychiatry "chodzą wariaci", że "ma się coś z głową". I oczywiście na wstyd i obawy ma presja społeczna "co ludzie powiedzą?". A przecież to naturalne, że jak boli nas noga idziemy do ortopedy lub fizjoterapeuty, jak płuca to do pulmonologa. Jak odczuwamy ból psychiczny, czy doświadczamy zaburzeń poznawczych, emocjonalnych czy funkcjonalnych - potrzebujemy wsparcia ze strony specjalisty w tym obszarze. Brak wiary w pomoc psychologiczną to również wynik wielu czynników, takich jak wcześniejsze doświadczenia, poziom świadomości, negatywne przekonania lub gotowość do wprowadzenia zmian. Jak z każdym nowym doświadczeniem, tak i w tym obszarze warto spróbować, by przekonać się osobiście, czy otrzymane wsparcie będzie dla nas użyteczne i pomocne.

- A jak wygląda kwestia finansowa? Może ich nie stać?

- Wsparcie psychologiczne ma formę zarówno bezpłatną oraz płatną. Z bezpłatnej porady psychologicznej i psychoterapii możemy skorzystać w ramach publicznej służby zdrowia finansowanej przez NFZ. Czas oczekiwania zależy od przychodni i dostępności specjalistów, więc warto sprawdzać w kilku przychodniach. Bezpłatne usługi oferują również jednostki takie jak poradnie psychologiczno-pedagogiczne (w przypadku dzieci i młodzieży) oraz ośrodki wsparcia zdrowia psychicznego i interwencji kryzysowej. Pomocy oferują również poradnie i centra prowadzone przez fundacje i stowarzyszenia. Przypadku tych ostatnich często jest to pomoc realizowana całodobowo, na przykład w formie bezpłatnych telefonów zaufania: Telefon zaufania dla osób dorosłych w kryzysie emocjonalnym tel. 116 123  (pn-pt 14:00-22:00, połączenie bezpłatne), Telefon Zaufania dla Dzieci i Młodzieży tel. 116 111 (czynny 7 dni w tygodniu, 24 h na dobę).

Wielu psychologów, psychoterapeutów i psychiatrów prowadzi również praktykę prywatną, w tym przypadku należy się liczyć z odpłatnością za konsultację.

- A jak jest w przypadku dzieci?

- W przypadku dzieci i młodzieży od 2020 roku wprowadzany jest nowy model ochrony zdrowia psychicznego, swoją działalność rozpoczęły ośrodki środowiskowej opieki psychologicznej i psychoterapeutycznej – I poziom referencyjny nowego systemu ochrony zdrowia psychicznego dzieci i młodzieży. Są to placówki zatrudniające specjalistów - psychologów, psychoterapeutów i terapeutów środowiskowych. Mogą zgłaszać się do nich rodzice dzieci oraz młodzież (osoby poniżej 18 r.ż. muszą posiadać zgodę opiekuna  prawnego na korzystanie ze świadczeń) w przypadku występowania niepokojących objawów związanych z problemami psychicznymi. Aktualna lista ośrodków środowiskowej opieki psychologicznej i psychoterapeutycznej z I poziomu referencyjnego, które zawarły umowy  z Narodowym Funduszem Zdrowia na realizację świadczeń w poszczególnych województwach dostępna jest na stronie: https://www.nfz.gov.pl/dla-pacjenta/informacje-o-swiadczeniach/ochrony-zdrowia-psychicznego-dzieci-i-mlodziezy/.

Jest to jedno z działań strategii na rzecz rozwoju systemu ochrony zdrowia psychicznego

w Rzeczypospolitej Polskiej wdrażanej w ramach Narodowego Programu Ochrony Zdrowia Psychicznego na lata 2017–2022. Obecnie rząd ma w planach przyjęcie kontynuacji Narodowego Programu Ochrony Zdrowia Psychicznego na lata 2023–2030. Program stawia na opiekę środowiskową oraz trzy poziomy referencyjne w modelu ochrony zdrowia psychicznego dzieci i młodzieży, a także na edukację i monitoring skuteczności programu.

- Jakie objawy u nas samych powinny nas zaniepokoić? Taka "czerwona lampka", że sami sobie nie poradzimy?

- Tak jak ze zdrowiem w innych obszarach powinny nas zaniepokoić takie objawy, które utrudniają codzienne funkcjonowanie, czyli wtedy kiedy nie możemy bądź przychodzi nam z trudnością wykonywanie codziennych zadań w domu, pracy czy szkole. Mogą być to objawy na kilku różnych płaszczyznach, zaczynając od poziomu fizjologicznego, np. zmiana apetytu, problemy ze snem, nadmierne pobudzenie układu nerwowego, brak energii. W przypadku zmian emocjonalnych może być to uczucie niepokoju, lęku, poczucie przeciążenia, zmienność emocjonalna lub nieodczuwanie emocji. Na poziomie poznawczym powinien zaniepokoić nas negatywizm myślowy zakładający brak rozwiązania, dla której sytuacji doświadczamy, bądź nadmierne skoncentrowanie na problemie, myśli samobójcze czy trudności z koncentracją i pamięcią. Jeżeli mamy poczucie dyskomfortu na różnych poziomach funkcjonowania, warto umówić się na konsultację, która ułatwi podjęcie decyzji o tym, co może być dla nas wsparciem w tym momencie.

- W czym nam może pomóc psycholog?

- Tutaj potrzebujemy wprowadzić rozróżnienie pomiędzy psychologiem i psychoterapeutą. Psycholog, to osoba, która ukończyła studia psychologiczne, Terapeuta, to osoba, która oprócz studiów wyższych ukończyła 4-letnią szkołę terapii. Psycholog posiada uprawnienia do diagnozy psychologicznej, w tym testów psychologicznych, prowadzenia psychoedukacji oraz udzielania wsparcia psychologicznego i interwencyjnego. Psychoterapeuci prowadzą psychoterapię, czyli procesy mające na celu poprawę jakości życia w związku z doświadczanymi trudnościami. Istnieją różne nurty psychoterapeutyczne i w zależności od pojawiającego się problemu warto skorzystać z dopasowanego modelu. Główne nurty to terapia psychoanalityczna, behawioralno-poznawcza, dynamiczna oraz systemowa. Często pierwsze spotkania mają charakter wywiadu, konsultacji, tak by obie strony mogły podjąć decyzję o dalszej współpracy.

- Czasami ludzie myślą, że jak wygadają się koleżance, sąsiadce, to im pomoże. A pomoże?

- Oczywiście! Każda forma uwolnienia emocji  jest doskonałą formą działań samoregulacyjnych. To będzie pomocne pod warunkiem, że zostaniemy wysłuchani bez oceniania, komentowania czy dawania dobrych rad. Choć dobre rady wynikają z chęci pomocy, to nie zawsze pomagają, a mogą wręcz utrudnić danej osobie poradzenie sobie z uporządkowaniem emocji. Gdy nie mamy zaufanej osoby, której możemy się wygadać, warto sięgnąć po dziennik lub inną formę pisemną. Z czasem odczuwane  emocje powinny opaść, zaniepokoić powinno nas ciągłe wracanie myślami do przeżytych wydarzeń lub przedłużająca się zmienność nastrojów.

- Jak przekonać kogoś z bliskich, aby udał się do psychologa? Jakich użyć argumentów?

- Przede wszystkim – delikatnie i dyplomatycznie, to powinna być decyzja osoby, która potrzebuje takiego wsparcia. Naciski i zmuszanie mogą spowodować odwrotny efekt i budować obawy i negatywne nastawienie, o którym rozmawiałyśmy na początku rozmowy. Warto zacząć od opowiedzenia o naszych obserwacjach – mówmy o zachowaniach i słowach drugiej osoby, unikajmy oceniania i krytykowania. Możemy powiedzieć również o tym, jak te zachowania i słowa wpływają na nas, na otoczenie i dlaczego dla nas jest ważne by osoba skorzystała ze wsparcia specjalisty. Może to brzmieć np. Widzę, że ostatnio często płaczesz i leżysz w łóżku do 14:00. Mówię Ci o tym, bo martwię się o Ciebie i czuję, że może warto by było skonsultować ze specjalistą."

*za: Pomoc psychologiczna - badania (prawo.pl)